Cytat dnia. Józef Piłsudski: nie będę gwałcić konstytucji, ale…

Czym był zamach majowy?

12 maja 1926 roku marszałek Józef Piłsudski dokonał zbrojnego zamachu stanu. W wyniku tego przewrotu ówczesny rząd, kierowany przez Wincentego Witosa, podał się do dymisji. Z urzędu ustąpił również prezydent Stanisław Wojciechowski.

"Staję do walki (…) z głównym złem państwa: panowaniem rozwydrzonych partyj i stronnictw nad Polską, zapominaniem o imponderabiliach, a pamiętaniem tylko o groszu i korzyści". Tak Józef Piłsudski na chwilę przez zamachem zapowiadał swoje działania .

Według prof. Andrzeja Chojnowskiego Piłsudski nie zamierzał wystąpić zbrojnie przeciwko władzy legalnej. – Prawdopodobnie zamierzał zrobić jakąś demonstrację, licząc na to, że jego stary druh z czasów Polskiej Partii Socjalistycznej, prezydent Wojciechowski, uzna jego racje – tłumaczył historyk.

Jakie były racje marszałka, można się już w jakiejś mierze przekonać z przywołanego powyżej cytatu: słabość demokracji parlamentarnej, "sejmowładztwo", niestabilne, bardzo często zmieniane rządy. Poza tym: pogłębiające się problemy społeczno-gospodarcze, pogorszenie sytuacji Polski na arenie międzynarodowej. I tak dalej.

Prezydent Wojciechowski, dodawał prof. Andrzej Chojnowski, okazał się być jednak "twardym obrońcą istniejącego ładu". O ładzie tym (przypomnijmy: opartym na konstytucji marcowej) mówił również Wincenty Witos: "zaledwie ten rząd, prawy i legalny, objął swoje obowiązki, wystąpiono przeciwko niemu zbrojnie".

I tak w maju 1926 roku doszło w Warszawie do bratobójczych walk i przelewu krwi. Po kilku dniach obóz piłsudczyków przejął w Polsce władzę.

Józef Piłsudski z oficerami na Moście Poniatowskiego udaje się na spotkanie z prezydentem St. Wojciechowskim, 12 maja 1926/ Foto: Polskie Radio

"Celem jest ocalenie Polski"

23 maja 1926 Jules Sauerwein, korespondent francuskiego dziennika "Le Matin", przeprowadził wywiad – pierwszy od zamachu majowego – z Józefem Piłsudskim. Spotkanie odbyło się w dworku marszałka w Sulejówku.

Józef Piłsudski mówił m.in. o niedawnej walce w stolicy. "Chciałem jej uniknąć za wszelką cenę", "żołnierze robili wszelkie możliwe wysiłki, aby ochronić swoich przeciwników i ludność cywilną". Co więcej, według niego ta "wojna cywilna" była bardziej "rycerska" niż "okrutna".

"Przedstawiał walki warszawskie niemal jak sielankę, co oczywiście było wersją dla zagranicy”, komentował po latach Andrzej Gralicki, biograf marszałka.

Mam wybór środków i zdecyduję, gdy przyjdzie czas.

Drugim frapującym tematem tego wywiadu było to, co zamierza zrobić – w tak bezprecedensowej chwili – Józef Piłsudski.

"Mam wybór środków i zdecyduję, gdy przyjdzie czas", podkreślał ten najpotężniejszy wówczas w Polsce polityk. "Jeśli mogą być jakieś wahania w wyborze środków, kiedy się chce pozostać w ramach legalności, to nie ma ich tam, gdzie celem jest ocalenie Polski. Tylko sposób rządzenia oparty na silnej władzy może dać tu dobre wyniki. Nie będę gwałcił konstytucji, ale nie cofnę się przed moim obowiązkiem".

Tę radykalną, choć i niesprecyzowaną zapowiedź marszałka przerwało wejście jego żony. "Pani Piłsudska podała herbatę i papierosy". Według relacji francuskiego dziennikarza gospodarz dworku w Sulejówku przeszedł wtedy na zupełnie inny, bo domowy temat. Wspomniał o swoich córeczkach ("jedna ma sześć, druga osiem lat"), zawołał je, by przyszły.

31 maja 1926 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało Józefa Piłsudskiego na prezydenta. Marszałek nie przyjął wyboru, prezydentem zaś został wskazany przez niego Ignacy Mościcki. Rządy sanacji, obozu zwolenników Józefa Piłsudskiego, stały się faktem.